Điệu hát then là di sản dân gian đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng nào ở Việt Nam?

Điệu hát then là di sản dân gian đặc sắc của đồng bào các dân tộc vùng nào ở Việt Nam? Đây chính là loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng và Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Điệu hát Then gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh hoạt tâm linh của cộng đồng, không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của các dân tộc nơi đây. Trải qua nhiều thế hệ gìn giữ và truyền lại, Then đã trở thành biểu hiện sinh động của tín ngưỡng dân gian, giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần. Với những giá trị đặc sắc đó, điệu hát Then đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2019.

Nguồn gốc từ tín ngưỡng dân gian

Then có nghĩa là “trời” theo tiếng Tày, Nùng, Thái, hoặc là cách đọc chệch của từ “thiên” trong tiếng Choang, thể hiện quan niệm về sự kết nối giữa con người và thế giới thần linh. Hát Then được coi là điệu hát của thần tiên truyền lại, là phương tiện để con người giao tiếp với các vị thần, cầu mong sự an lành, may mắn và giải quyết những khó khăn trong cuộc sống. Nghi lễ Then là nghi thức tâm linh, phản ánh quan niệm của các dân tộc Tày, Nùng, Thái về con người, thế giới tự nhiên và vũ trụ.

Hành trình Then và các nghi lễ

Các lễ Then thường diễn tả hành trình của ông Then, bà Then điều khiển đoàn âm binh từ mường đất lên mường trời để dâng lễ vật và thỉnh cầu. Tùy theo mục đích cầu cúng (cầu an, chữa bệnh, cầu mùa, chúc mừng năm mới,…), thầy Then sẽ bày mâm cúng và cầu khấn trước bàn thờ Then những vị thần bản địa khác nhau. Thầy Then sử dụng các đồ vật như kiếm trừ tà, thanh âm dương, chuông, chùm xóc nhạc, quạt giấy… để thực hiện lễ Then tại nhà tín chủ, ngoài trời hoặc tại bàn thờ Then ở nhà thầy Then.

Giá trị văn hóa và nhân văn

Lời hát Then là những câu chữ được chắt lọc, gọt giũa từ dân gian, vừa là thơ trữ tình, giàu nhạc điệu, vừa là lời khuyên răn, khích lệ, vừa là kinh nghiệm về đối nhân xử thế. Nội dung các khúc hát Then đều toát lên tư tưởng nhân văn sâu sắc, thể hiện tình yêu thiên nhiên, tình yêu đôi lứa, nghĩa vợ chồng, răn dạy đạo lý làm người, ca ngợi làng bản, quê hương. Giai điệu Then sâu lắng, truyền cảm, kết hợp với âm thanh mượt mà của đàn Tính tạo nên hồn dân ca, dân vũ đặc sắc.

Sự kết hợp đa dạng các loại hình nghệ thuật

Hát Then là một loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp, kết hợp giữa âm nhạc, hát, múa và diễn trò. Hình thức biểu diễn Then thường là trường ca, có màu sắc tín ngưỡng, thuật lại cuộc hành trình lên thiên giới để cầu xin Ngọc Hoàng giải quyết vấn đề cho gia chủ.

Nhạc cụ và trang phục

Nhạc cụ chủ yếu trong hát Then là đàn Tính (tính tẩu). Có hai loại đàn Tính là đàn hai dây (dành cho Then Giàng – Then nam) và đàn ba dây (dành cho Then nữ). Thầy Then mặc lễ phục truyền thống, vừa hát vừa gảy đàn Tính, xóc nhạc và phất quạt giấy. Trong một số buổi lễ, còn có tốp nữ múa phụ họa.

Âm điệu và phong cách biểu diễn

Then có nhiều phong cách khác nhau tùy theo vùng miền và dân tộc. Then Cao Bằng dìu dặt, tha thiết, trong khi Then Lạng Sơn tươi vui, rộn ràng. Then Giàng và Then nữ cũng có sự khác biệt về âm điệu, tiết tấu, phong cách diễn và nhạc cụ.

Phạm vi địa lý và các dân tộc thực hành

Di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái tập trung chủ yếu ở các tỉnh vùng Đông Bắc (Bắc Giang, Bắc Kạn, Cao Bằng, Hà Giang, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang), vùng Tây Bắc (Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai) và một số địa phương khác ở Việt Nam. Ngoài ra, hát Then còn phổ biến ở cộng đồng người Choang ở Trung Quốc.

Vai trò trong đời sống tâm linh và văn hóa

Then là thực hành nghi lễ không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Tày, Nùng, Thái. Nó thể hiện sự giao tiếp giữa con người và thần linh, cầu mong sự bảo trợ và giúp đỡ. Hát Then còn là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, được biểu diễn trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, sinh hoạt văn hóa.

Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Việc UNESCO công nhận Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2019 là một sự kiện quan trọng, khẳng định giá trị và tầm quan trọng của di sản này đối với văn hóa Việt Nam và thế giới.

Những thách thức đặt ra

Hiện nay, di sản Then đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm: sự mai một kiến thức và kỹ năng truyền thống, sự giảm dần về sự đa dạng biểu diễn, thiếu nguồn lực và sự quan tâm từ cộng đồng và chính sách hỗ trợ. Sự xâm nhập của các loại hình văn hóa hiện đại cũng ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của Then.

Các giải pháp bảo tồn và phát huy

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản Then, cần có các giải pháp đồng bộ, bao gồm: tăng cường kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản Then; hỗ trợ các nghệ nhân truyền dạy Then cho thế hệ trẻ; thành lập các câu lạc bộ, đội văn nghệ Then; tổ chức các hoạt động giao lưu, biểu diễn Then; quảng bá, giới thiệu Then trên các phương tiện truyền thông; đưa Then vào chương trình giáo dục; xây dựng các chính sách hỗ trợ nghệ nhân và cộng đồng thực hành Then.

Sự chung tay của cộng đồng và nhà nước

Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Then cần có sự chung tay của cộng đồng, nhà nước và các tổ chức xã hội. Các cấp chính quyền cần tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động bảo tồn Then, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản này.

Điệu hát Then là một di sản văn hóa dân gian đặc sắc của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Với những giá trị nghệ thuật, văn hóa và tâm linh sâu sắc, Then đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của cộng đồng các dân tộc này. Việc UNESCO công nhận Then là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại là một vinh dự lớn, đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn lao trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản này cho các thế hệ mai sau. Để Then mãi ngân vang, cần có sự chung tay của toàn xã hội, từ đó góp phần làm giàu thêm bản sắc văn